Johannes 1,1-14(18)

Inleiding

Het is altijd een uitdaging om de traditie te volgen en met kerstmis Johannes 1: 1-14 (18) te lezen. Het is een poetische tekst die dus ook poetisch mag worden vertaald. Het begin verwijst naar Genesis 1, het eerste scheppingsverhaal in Genesis. Dat boek heeft in het Hebreeuws als eerste woord en als naam: “Beresjiet’ (in den beginne, in het begin).

In Genesis 1,3 begint God met de eerste schepping: ‘laat er licht zijn’. Johannes neemt dit licht mee in een soort verwijzing naar de incarnatie (Joh.1,9). Expliciet wordt de incarnatie verderop: ‘het woord is vlees geworden’ (Joh. 1,14). Dat is een kerstthema. Het hele gedicht van Johannes 1, 1-18 is concentrisch opgebouwd (zie aantekeningen).

Vertaling

(A)
1
In het begin was het woord
en het woord was bij God
en God was het woord.

2
Dit was in het begin bij God.

3
Alles is door hem geworden
en buiten hem is niets geworden,
wat geworden is.

4
In hem was leven
en het leven was het licht van de mensen

5
En het licht schijnt in de duisternis
en de duisternis heeft het er niet onder gekregen.
(B)

6
Er (ge)werd een mens,
gezonden van God,
zijn naam was Johannes.

7
Deze kwam tot getuigenis
om te getuigen omtrent het licht
opdat allen door hem zouden geloven.

8
Diegene was het licht niet
maar om te getuigen omtrent het licht.
(C)

9
Het waarachtige licht
dat ieder mens verlicht
was komend in de wereld.

10
In de wereld was het
en de wereld is door hem geworden
en de wereld heeft hem niet gekend.

11
Tot wat hem eigen was, is hij gekomen,
maar die hem eigen waren, hebben hem niet aangenomen.

12
Maar wie hem (aan)genomen hebben,
hen heeft hij macht gegeven
om kinderen van God te worden
hen, die geloven in zijn naam.

13
Die niet uit bloed
noch uit de wil van vlees
noch uit de wil van een man
maar uit God geboren zijn.
(c)

14
En het woord is vlees geworden
en heeft onder ons zijn tent opgezet
en wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd
de heerlijkheid als van een eniggeborene bij een vader:
vol van genade en waarachtigheid.
(b)

15
Johannes getuigt over hem
en heeft geroepen, zeggende:
’Deze was het, van wie ik gezegd heb:
die na mij komt, is voor mij geworden,
want hij was eer(der) dan ik’.

16
Want uit zijn volheid hebben wij allen genomen:
ook genade op genade:

17
want de wet is door Mozes gegeven
de genade en de waarachtigheid zijn geworden door Jezus de gezalfde.
(a)

18
God – niemand heeft Hem ooit gezien,
de eniggeboren God, die in de schoot van de vader is,
diegene heeft hem uitgelegd.

Exegetische kanttekeningen

  1. Wij lezen Johannes 1, 1-14 en dat is prima op 25 december. Als je echter de hele tekst van Johannes 1, 1-18 zou lezen, zou je kunnen zien, dat deze tekst als een inclusie concentrisch is opgebouwd als ABC-cba. De buitenste cirkel (A-a) gaat over God. De binnenste cirkel (C-c) staat centraal en gaat over het bijzondere gegeven van de incarnatie van licht en woord en God. Het is duidelijk, dat er een inhoudelijke ontwikkeling zit van ABC naar cba.

  2. Daartussen door horen we over de menselijke getuige Johannes (B-b). Dit verwijst natuurlijk zowel naar de doper Johannes als naar de schrijver Johannes, beiden getuigen van het licht. Het gaat om de hele Johanneische traditie. Je zou kunnen zeggen: Door te beginnen met Johannes verwijst de ‘ouverture’ van Johannes ook naar de ‘ouverture’ van de evangelist Marcus.

  3. Als je Johannes 1, 1 en 1, 14 leest over ‘het woord’ (Grieks: logos), dan zou je denken aan het Hebreeuwse ‘dabar’, maar dat woord wordt niet letterlijk gebruikt in de Hebreeuwse tekst van Genesis 1. Johannes blijkt niet alleen Tenach heel goed te kennen, zoals ook blijkt uit de andere verwijzingen naar Tenach, maar Johannes heeft zich ook gericht op zijn Griekse hoorders met het begrip ‘logos’. Het Griekse ‘logos’ is een veel voorkomend woord volgens Murre. Het betekent niet alleen ‘woord’, maar kan ook ‘reden of ’oorzaak’ betekenen. Het wordt ook gebruikt als een filosofisch begrip in de Griekse filosofie en metafysica. Het zou kunnen, dat Johannes in gesprek is met de Griekse filosofen over wie God is.

  4. Zoals in het geboorteverhaal van Lucas 2, 1-20 ‘en het geschiedde’ een belangrijk thema is, zo zou je ‘egeneto’ hier ook met ‘geschieden’ kunnen vertalen. Zelf vind ik dat hier niet mooi, ik kies voor ‘worden’. Het is wel een heel belangrijk, steeds terugkerend woord in Johannes 1. Het gaat om ‘wording’, inderdaad om ‘genesis’.

  5. Verwijzingen naar Tenach blijven niet alleen bij Genesis 1, maar ook Spreuken 8, 22 wordt genoemd in de kantlijn bij vers 1 en 2 en is zeer toepasselijk.

  6. Ook Ezechiel 37,27 wordt genoemd bij vers 14.

  7. Exodus 34, 6 wordt genoemd. Het gaat over de wetgeving op de Sinai en kan bedacht worden bij vers 14 en vers 17: ‘de Heer is liefdevol, genadig, geduldig, trouw en waarachtig’ (Ex.34,6).

  8. Een aantal psalmen worden in de kantlijn genoemd bij vers 17 (genade en waarachtigheid, dezelfde woorden ook te vinden in vers 14): Psalm 25,10;40,11, maar denk ook aan Psalm 85,15.

Scroll naar boven