Matteüs 28,16-20

Vierdag: 31-5-2026, Trinitatis
Boek: Matteüs
Perikoop: Matteüs 28,16-20
Vertaler: Leo van den Bogaard

Inleiding

Bij het graf draagt Jezus in 28,10 Maria van Magdala en de andere Maria op aan zijn broeders te berichten dat die naar Galilea moeten gaan. Daarna beschrijft Matteüs wat in de stad (Jeruzalem) gebeurt. In vers 16 richt hij de blik op Galilea, waar de elf discipelen inmiddels naartoe gegaan zijn. Deze zondag draagt de naam Trinitatis, maar is dit wel het centrale thema van de evangelielezing? Is de enkele formule ‘Vader, Zoon en heilige Geest’ voldoende om de heilige Drie-eenheid tot thema van de kerkdienst te maken? Gaat het niet veeleer om Jezus’ afscheid en de opdracht die hij zijn discipelen geeft?

Vertaling

De¹ elf discipelen² begaven³ zich naar Galilea⁴,

naar de berg waar Jezus met hen had afgesproken⁵.

En toen zij hem zagen, aanbaden⁶ ze hem⁷;

sommigen⁸ echter stonden in tweestrijd⁹.

En terwijl Jezus naderbij kwam, zei hij hun:¹⁰

’Mij¹¹ is¹² alle macht gegeven in de¹³ hemel¹⁴ en op de¹⁵ aarde.¹⁶

Begeef je op weg¹⁷

maak¹⁸ dan¹⁹ alle²⁰ volkeren leerlingen,

doop²¹ hen in²² de naam van de Vader²³ en van de Zoon en van de Heilige Geest,

door hun te leren²⁴ alles wat ik jullie bevolen heb, in acht te nemen.

En onthoud²⁵: ik²⁶ ben²⁷ met²⁸ jullie alle dagen tot de voleinding²⁹ van de wereldtijd³⁰.’

Noten

De: Hier begint een nieuwe alinea (een verandering van subject). In de oudste Griekse handschriften, in uncialen en scriptio continua, is het gebruik van δέ een van de manieren om dit aan te geven. (Z. nog BDR § 442, 443, n. 1, 447,1e, 459,4, 462,1.) De tekst sluit aan bij vv. 10 en 11a. M.i. legt Frans Wiersma in n. 1 bij zijn vertaling op deze website het accent enigszins verkeerd wanneer hij aantekent: ‘Het contact met Jezus en zijn leerlingen, is vilein onderbroken door de bedrieglijke opzet van de oudsten: follow the money.’ Het laatste contact met de discipelen dateert namelijk van veel eerder, t.w. Mat. 26,56: ‘Toen verlieten al de discipelen Hem en vluchtten’ (HSV).↩︎
discipelen: Hier duidt Matteüs ze aan als ‘discipelen’, terwijl hij ze in v. 10 had aangeduid als ‘broeders’, hoewel ze daar in één handschrift eveneens ‘mijn discipelen’ worden genoemd. Valt er een scherp en eenduidig onderscheid te maken tussen (70?, Luc. 10,1.17) ‘leerlingen’ en (12) ‘apostelen’? Josef uit Arimatea was ook een discipel (ἐμαθητεύθη, Mat. 27,57).↩︎
begaven zich: Z. ook v. 19, waar ik πορεύω zonder aangegeven doel iets anders meen te moeten vertalen. Z. ook v. 11. Zowel in v. 16 als in v. 19 is het een aor.; in v. 16 een aor. complexivus (BDR § 332), waarmee begin- en eindpunt van het geheel worden uitgedrukt.↩︎
Galilea … berg … afgesproken: Matteüs vermeldt in 26,32 wel dat Jezus zijn leerlingen ‘zal voorgaan naar Galilea’ (z. ook 28,7.10), maar op geen van deze plaatsen en ook nergens anders is in dit verband sprake van een berg. In Luc. 24,49 suggereert een aantal handschriften dat het om Jeruzalem gaat (z. ook v. 33; en uit v. 50 kan de nabijheid van Jeruzalem worden afgeleid). Er is enig verband met Mat. 17,1-3 (en vervolgens met 28,3⁇ – men zou immers kunnen stellen dat de engel, in witte kleding, eigenlijk de opgewekte Jezus is) en Mat. 28,16. Origenes en Cyrillus van Jeruzalem brachten de berg Θαβώρ of Ταβώρ aan de zuidgrens van het Galilese hoogland in verband met de ontmoeting van Mozes en Elia met Jezus, die van gedaante veranderd werd; Eusebius spreekt van de Hermon, die veel hoger is. Frappant is dat Jezus de discipelen daar (v. 9) opdraagt niemand iets over die gebeurtenis te vertellen totdat hij is opgestaan is uit de doden, en ze hier (28,19-20) met de woorden μαθητεύσατε en διδάσκοντες opdraagt er juist wel bekendheid aan te geven.↩︎
afgesproken: Dit is de enige plaats waar Matteüs het woord τάσσω gebruikt. Hier functioneert het zoals in de uitdrukking ‘ten paleize ontbieden’: ‘iemand ergens (heen) ontbieden’. Vgl. Du. ‘bestellen’: (ook:) ‘sturen, laten komen’. Z. nog WV12: ‘aanwijzen’; HSV en NB: ‘ontbieden’; NBV21: ‘noemen’. Of moet toch ‘bevelen’, ‘gelasten’ vertaald worden?↩︎
aanbaden: D.w.z.: ze maakten de proskynese; het is de terminus technicus voor het eer bewijzen door te knielen, voorover te buigen en de zoom van iemands kleed te kussen.↩︎
hem: ‘hem’ hoeft niet als toevoeging te worden opgevat; in het Grieks blijft het directe object namelijk frequent achterwege. Anderzijds zijn er handschriften die hier αυτω of αυτον hebben; z. NA28.↩︎
sommigen: οἱ δὲ in de partitieve betekenis. Z. Stanley E. Porter, Idioms of the Greek New Testament, London. Continuum, 2005 (2e ed.), 113, die de vertalingen ‘all of the disciples doubted’ (continuïteit) en ‘others doubted’ (subjectwissel) eveneens mogelijk acht, maar de partitieve waarschijnlijk de correcte. BDR § 250, n. 1 echter opteert voor de vertaling ‘andere aber’ en redeneert dat οἳ μὲν hier wel ontbreekt, maar het duidelijk is dat wat eerst gezegd is niet op allen van toepassing is.↩︎
stonden in tweestrijd: Dit wordt zonder enige be- of veroordeling medegedeeld. Op deze website geeft Frans Wiersma in een voetnoot ‘distantiëren’ als alternatieve vertaling voor ἐδίστασαν. Hij verwijst hierbij naar Harry Pals (ook op deze website), die evenals Klaas Eldering ‘hielden wat afstand’ vertaalt. Los van de ietwat vreemde precisering ‘wat’ valt te betwijfelen of deze – zoals Frans Wiersma en Harry Pals verklaren – ‘letterlijke vertaling’ van διστάζω correct is. Geen van de woordenboeken vermeldt deze ‘letterlijke betekenis’. In de co-tekst van Mat. 28,16-20 bestaat trouwens ook geen enkele aanleiding tot het vermoeden dat er discipelen waren die ‘voorzichtig afstand namen’ (vgl. Van Dale) van Jezus of van iets wat daar gezegd of gedaan werd. In het algemeen blijft de stelregel van kracht dat niet de etymologie, maar de co-tekst bepalend is voor de betekenis van woorden. Daarbij komt dat het geheel groter is dan de som van de delen. De vertaling ‘hielden (wat) afstand’ moet beoordeeld worden als faux ami op grond van de (klank)gelijkenis tussen διστάζω en ‘(zich) distantiëren (van)’ of ‘distantie (nemen van)’. Bij διστάζω wijst het element δίς (‘tweemaal, dubbel’) eerder in de richting van de Ezel van Buridan of de Vork van Morton. Daarom lijkt me, in lijn met BDAG, LSJM, Murre, Montanari (The Brill Dictionary of Ancient Greek), ‘twijfelen’ of ‘in tweestrijd (dubio) staan’ de beste vertaling. Het woord διστάζω komt in de Griekse bijbel slechts hier en in Mt 14:31 (‘kleingelovige, waarom heb je getwijfeld?’ – betreffende Petrus’ angst toen hij over het water liep) voor.↩︎
De wijze waarop het hedendaags Nederlands een directe rede markeert verschilt van die in het Hebreeuws, Aramees en Grieks. Het is dan ook niet nuttig, zoals Frans Wiersma doet, ‘sprak … hij zei’ te vertalen en, met een uitroepteken, op te merken dat ἐλάλησεν … λέγων verschillende werkwoorden zijn. Het gaat hier om een taalkenmerk, niet om een tekstkenmerk.↩︎
Mij: Niet per se met klemtoon; in het Grieks is ook geen sprake van focalisatie of casus pendens.↩︎
is … gegeven: ‘dramatische aoristus’, die naar het heden verwijst [Stanley E. Porter, Verbal Aspect in the Greek of the New Testament, with Reference to Tense and Mood, 2010 (3e druk), (225-)226]. Derhalve is de betekenis: ‘ik heb nu de macht.’ Overigens betreft het hier een passivum divinum: het subject van het geven is God.↩︎
de: In het Grieks ontbreekt het lidwoord soms bij γῆ en οὐρανός, in het bijzonder na preposities (als staande uitdrukking) (BDR § 253, n. 5); de variante lezing heeft trouwens wel een bepaald lidwoord bij γῆ.↩︎
hemel: Sommige handschriften hebben ‘hemelen’, zoals Matteüs vaak de meervoudsvorm gebruikt: 55× pl. tegen 27× sg. Bij Mar., Luc. en Joh. liggen de verhoudingen anders: Mar. 13× sg., 5× pl.; Luc. 31× sg., 4× pl. Hand. 24× sg., 2× pl.; Joh. 18× sg., 0× pl.; Brieven + Opb. 70× sg., 26× pl.↩︎
de aarde: Een aantal handschriften laat hier het lidwoord achterwege. Z. ook n. 13 en vgl. de (H)SV: ‘in hemel en op aarde’.↩︎
Na deze zin voegen twee handschriften uit de parallelle tekst Joh. 20,21 toe: ‘zoals Hij mij gezonden heeft, zend ik ook u/jullie.’↩︎
Begeef je op weg: Of de werkwoorden horen nauwer bij elkaar: ‘Ga ‹en› maak leerlingen’ (d.w.z.: aor. ptc. + aor. imp. → 2 impp.). Z. hiervoor ook Wallace, Greek Grammar beyond the Basics, 645. Z. ook NETBible: het ptc. dat wordt weergegeven met ‘ga’ past in het typische structuurpatroon voor het ptc. dat de begeleidende omstandigheid weergeeft, pakt de modus van het hoofdwerkwoord (in dit geval de imp.) op. Z. ook Porter, Verbal Aspect in the Greek of the New Testament; hij vertaalt deze zin: “Going, therefore, make disciples of all the nations, including baptizing them into the name of the Father and the Son and the Holy Spirit, teaching them to keep all that I have commanded you.” (252).↩︎
maak … leerlingen: In μαθητεύειν ziet men de Hellenistische verandering van oorspronkelijk intransitief naar transitief gebruik: intransitieve activa worden factitiva; van ‘leerling zijn’ naar deponens en van daaruit een nieuw activum ‘leerling maken’ (BDR § 148, n. 5). Μαθητεύσατε (en wel: alle volkeren) is de (centrale) imperativus (en de ptcc. zijn daarvan afhankelijke vormen) (Porter, Linguistic Analysis, 244). Over de betekenis van de aor. imp. z. Porter, Verbal Aspect, 351-352: de aor. imp. heeft niet de betekenis van urgentie. En het ‘gaan’ hoort er logischerwijze bij en is geen versterking van de imp. – zij wachtten ook met het vervullen hiervan tot na de marteldood van Stefanus (Hand. 6). Op zich heeft het ptc. geen imperatieve kracht. Wel gaat de handeling van het ptc. aan die van het hoofdwerkwoord vooraf: ze moeten eerst gaan, voordat ze leerlingen kunnen gaan maken. Porter (blz. 246) stelt voor de vertaling van Gundry, Matthew, over te nemen: ‘Going, therefore, make disciples of all the nations.’ Niet de tijd-vorm van het ptc., maar de syntaxis van de zin bepaalt dat zelf, dat ‘gaan’ aan ‘leerlingen maken’ voorafgaat. Het gebruik van het ptc. aor. in de secundaire ingebedde zin als Adjunct voor de Predicator van de primaire zin is een frequent voorkomend patroon in het Oudgrieks en dat van het NT.↩︎
dan: Z. nog noot 1 bij Joh. 4,9 van Roelof Langman: ‘Het Griekse woordje οὖν duidt een opeenvolging aan en kan een logisch verband suggereren: iets volgt niet alleen op, maar ook uit iets anders.’ Hij vertaalt het ‘misschien wat wijdlopig’ met ‘zo gebeurde het’. Eventueel zou het hier ook vertaald kunnen worden met: ‘na eenmaal/dan uitgezonden te zijn.’ Maar het is wèl een pass.!↩︎
alle volkeren: Aan deze term, evenals aan de oorsprong van de tripartite doopformule, moet niet zonder nadere reflectie voorbijgegaan worden (Porter, Linguistic Analysis, 241). ‘Alle’ laat geen uitzondering toe, bv. de joden (Porter, ibid., 250-251).↩︎
doop: Hoe moet dit opgevat worden? ‘Door (hen) te dopen’ (means, manner, or result; Wallace, Greek Grammar beyond the Basics, 645: adverbial ptcc.: ‘means by which the disciples were to make disciples was to baptize and then to teach’) (Porter, Linguistic Analysis, 247) of ‘en doop’ (imperativus, een alternatief dat NETBible ook meeneemt)? Het βαπτίζοντες en διδάσκοντες, beide ptc. præs., “The imperative ‘make disciples’ is ‘a general imperative which is filled out (although not exhausted) by what follows: baptism and instruction in obedience belong to discipleship.’ ” Dopen en onderrichten geven (minstens deels) aan wat het betekent leerlingen te maken. Syntactisch gezien gaat doop aan onderricht vooraf.↩︎
in de naam van (εἰς τὸ ὄνομα τοῦ): Εἰς τὸ ὀνομά τινος is algemeen volkshellenistisch. De LXX vertaalt Hebr. בְּשֵׁם altijd met ἐν ὀνόματι. Bij βαπτίζειν wordt zowel εἰς τὸ ὄνομα (hier en elders) als ἐν τῷ ὀνόματί gebruikt (BDR § 206, n. 4).↩︎
Vader … Zoon … heilige Geest: De bijbel kent geen samenvattende term voor ‘Vader, Zoon en Heilige Geest’ (d.w.z. ‘Triniteit’ of ‘heilige Drie-eenheid’). Dit is de enige plaats in het Nieuwe Testament waar van de drie personen van de Drie-eenheid in een formulaire uitdrukking sprake is. Dit gegeven, samen met de onwaarschijnlijkheid dat Jezus dit zelf – ook over zichzelf (waarom niet ‘in mijn naam’ i.p.v. ‘in de naam van de Zoon’?) – zó gezegd zou hebben, maakt het aannemelijk dat dit een secundaire tekst is, bv. te vergelijken met het lange Marcus-slot. In Hand. 2,38-39 schijnt de trinitarische formule op de achtergrond mee te spelen, maar impliciet. Vgl. nog Mat. 12,28; Mar. 1,10-17; Luc. 1,35; 24,49. De enige plaats waar πατήρ, υἱός en πνεῦμα samen voorkomen, is Gal. 4,6, maar daar is geen sprake van een formulaire uitdrukking of constructie, hooguit een verre toespeling: Ὅτι δέ ἐστε υἱοί, ἐξαπέστειλεν ὁ θεὸς τὸ πνεῦμα τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν κρᾶζον· αββα ὁ πατήρ. 1 Joh. 5,7-8 (het zogeheten Comma Ioanneum) lijkt de mogelijkheid van de trinitarische formule in Mat. 28,19 te bevestigen, maar is er geen getuigenis van. Over de ‘Drie-eenheid’ spreken pas Tertullianus en Basilius. Maar niet uit het oog moet worden verloren dat talloze malen sprake is van een nauwe relatie tussen de Vader en de Zoon, tussen de Zoon en de Geest en tussen de Geest en de Vader.↩︎
door hun te leren: διδάσκειν τινά wordt alleen maar met de inf. (τηρεῖν) gebruikt, evenals dergelijke werkwoorden (BDR § 392, n. 8). Voor de vertaling z. βαπτίζοντες en n. 18 bij v. 19. Hoe groot is het onderscheid tussen μαθητεύσατε (‘leerlingen maken’, v. 19) en διδάσκοντες (onderrichten)? De διδάσκαλος is de leraar, de μαθητής de leerling; in het Nederlands zijn de woorden veel sterker verwant dan in het Grieks. Niet in alle gevallen is het woord ‘discipel’ goed te gebruiken. Wel moet erop gewezen worden dat Jezus van zijn μαθηταί vraagt dat zij μαθητὰς maken: de kring moet uitgebreid worden.↩︎
En onthoud: Niet te verwarren met de aor. med. imp. van εἶδον, die ἰδοῦ luidt. Hier vervult dit aandachttrekkende partikel ἰδοὺ drie functies: Jezus benadrukt zijn uitspraak, hij wijst op het belang ervan en – voor de goede verstaander – hij legt een verband met het schriftcitaat dat Matteüs citeert bij zijn geboorteaankondiging in Mt 1,23: ἰδοὺ (…), καὶ καλέσουσιν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. Z. nog Bailey, N.A., Thetic Constructions in Koine Greek: with special attention to clauses with εἰμί ‘be’, γίνομαι ‘occur’, ἔρχομαι ‘come’, ἰδού/ἴδε ‘behold’, and complement clauses of ὁράω ‘see’. [PhD-Thesis – Research external, graduation internal, Vrije Universiteit Amsterdam]. Eigen Beheer. En: Bailey, Nicholas A., The Meaning and Translation of Ἰδού and Ἴδε ‘Behold’: A Construction Grammar Analysis. , ed. Susan McQuay, Dallas, TX: SIL International, 2023. Ook de NBV21 maakt de verbinding met Mat. 1,23 mogelijk: ‘En houd dit voor ogen.’ Wat bij de komst van Jezus is gezegd wordt bij zijn afscheid hernomen (inclusio).↩︎
ik ben: Hier wèl met enige nadruk, door het pronomen separatum naast de verbogen werkwoordsvorm? De ἐγὼ εἰμι-formule komt in Matteüs alleen voor in 14,27; (20,15); 22,32; 26,22; 28,20, en niet altijd in de pregnante betekenis die deze vaak bij Johannes heeft.↩︎
ben: Het præsens εἰμι heeft hier (profetisch-)futurale betekenis (BDR § 323, n. 3 en 99, n. 1). BDR 99 n. 1 wijst erop dat de Curetonianus in Joh. 7,34 en het Sinai Palimpsest in Joh. 7,34.36, εἰμὶ met ܐܙܠܢܐ (‘ik zal gaan’) vertalen. Hier is dus εἶμι i.p.v. εἰμι gelezen [z. nog LSJM blz. 489 i.v. εἶμι (ibo) II.3 en 4.2]. Als zo ook in Mat. 28,20 gelezen zou worden, zou er staan: ‘Ik zal met jullie gaan …’ Omdat deze variant hier niet betuigd is, blijft deze ‘bijbetekenis’ slechts hypothetisch, maar die sluit wèl mooi aan bij het πορευθέντες van v. 19.↩︎
met jullie: Deze uitspraak vormt een inclusie met Mat. 1,23: ἰδοὺ … καὶ καλέσουσιν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ, ὅ ἐστιν μεθερμηνευόμενον μεθʼ ἡμῶν ὁ θεός.↩︎
voleinding: ‘in our lit. only in a temporal sense’ (BDAG, i.v. συντέλεια); daarom niet ‘voltooiing’ (NBV21).↩︎
wereldtijd: Voor de vertaling van αἰών z. nog Roelof Langman, Joh 4:14 (2×: εἰς τὸν αἰῶνα ‘in deze wereldtijd’ en εἰς ζωὴν αἰώνιον ‘in de nieuwe wereldtijd’), 36 (εἰς ζωὴν αἰώνιον ‘in de nieuwe wereldtijd’) en n. 8 aldaar [‘Ruimte en tijd zijn innig met elkaar verstrengeld in het begrip van het universum, het zijn geen onderscheiden categorieën maar verschillende manieren om het universum als geheel te vatten. De aionen zijn de wijzen waarin het universum zich uitstrekt in de tijd. Wie het geheel van de wereldtijd vat, begrijpt hoe de zaaier zich tegelijk kan verheugen met de maaier (zie ook Johannes P. Louw en Eugene Nida, Greek-English Lexicon of the New Testament Based on Semantic Domains, 1.2)’]. Sommige handschriften voegen ‘Amen.’ toe, hetgeen wijst op gebruik in een liturgische setting (vgl. Didachè 7,1-3). Jezus spreekt hier een afscheidsrede uit. Men kan zich daarom de vraag stellen waarom deze perikoop niet op Hemelvaart wordt gelezen.↩︎